Onomkeerbare levenslange gevangenisstraf of niet?

de-heren-tuin-mannen

Afgelopen donderdag woonde ik in de tweede kamer het debat bij over het al dan niet heroverwegen van de onomkeerbare levenslange gevangenisstraf. Dus zonder kans op gratie.

Alle partijen waren het er over eens dat de mogelijkheid van levenslange gevangenisstraf (die ook echt tot het overlijden kan duren) zou moeten blijven bestaan. Enkele partijen vonden dat er na een bepaalde tijd, bijvoorbeeld vijfentwintig jaar, serieus gratie overwogen zou moeten worden.
Dat vinden de staatssecretaris en enkele kamerleden ook, maar dan slechts om het juridisch gedoe van het Europese Hof en de Hoge Raad te omzeilen. En te voorkomen dat rechters de straf “levenslang” niet meer zouden (kunnen) opleggen. Wat Dijkhoff zelf betreft is een onomkeerbare straf prima.
Andere kamerleden, zoals die van D66 en de SP, spraken het besef uit dat een onherroepelijke gevangenisstraf in strijd is met de Rechten van de Mens. Vergelijkbaar met de doodstraf, wellicht zelfs zwaarder. En dus een vorm van marteling.
Zowel kamerleden als de staatssecretaris vergeleken het levenslang opsluiten van daders, zonder kans op gratie, met het “levenslang” van slachtoffers. Als zou dat min of meer hetzelfde zijn, en er door vergelding het een min of meer tegen het andere zou kunnen worden “wegstreept”.

Ik ken veel slachtoffers en nabestaanden van delicten en heb met hen gesproken over hun herstel na afschuwelijke delicten. Ik ben zelf zoon, broer, vader en grootvader en heb met afgrijzen kennis moeten nemen van de details van sommige misdrijven. In het Pieter Baan Centrum waar ik lang heb gewerkt heb ik weleens strafdossiers gelezen met beschrijvingen en foto’s, zo vreselijk dat mijn tranen op het papier belandden.
Inmiddels ben ik vijfentwintig jaar verder en maakt het afgrijselijke en verbijsterende deel uit van mijn werkelijkheid: dit zijn dingen die kennelijk gebeuren, in alle tijden en overal.

Ik sprak een juriste die goed bekend is met het strafrecht en levenslange gevangenisstraf. Zij vertelde me dat ze haar dochter heeft verloren, overigens niet door een delict. En dat dat haar elke dag een pijn bezorgt die niet meer over zal gaan. En waar zij, haar man en de rest van de familie mee om moeten zien te gaan. “Ik ben het niet eens met de slogan dat het slachtoffer ook levenslang heeft. Alsof levenslang verdriet en pijn hetzelfde is als een levenslange gevangenisstraf. Misschien is het wel erger, maar in ieder geval niet te vergelijken. Wis ook de mogelijkheid niet uit dat ook de dader levenslang pijn en verdriet heeft door zijn daad, nog los van de straf”.

We hebben in Nederland op dit moment 33 mensen met een levenslange gevangenisstraf en 7 in beroep of cassatie. De groep van (zeer) langgestraften die een of meerdere levensdelicten hebben gepleegd is echter veel groter. Ik zie niet direct een opmerkelijk verschil tussen de kenmerken van de daders met een lange straf of levenslang en ook lang niet altijd in hun delicten. Bij lange straffen hebben slachtoffers en nabestaanden te maken met een dader die met verlof gaat en vrijkomt.

En inderdaad: als je een kind verliest of een andere dierbare of je wordt zelf slachtoffer van verkrachting of ander geweld: je leven verandert en het lot heeft je opgezadeld met een schade waar lang niet iedereen van kan herstellen.
En waar iemand levenslang pijn van kan hebben. Hij of zij zal wellicht elke dag het gemis voelen van een dierbare.

Ik zag ooit een discussieprogramma op TV over de vrijlating van Volkert van der G.. Er werd een rondje gemaakt waarbij de een nog heftiger en emotioneler zijn schande over het verlof van der G. uitsprak dan de ander. Tot een broer van Pim aan het woord kwam en vertelde dat hij het “genoeg” vond geweest en vrede had met de vrijlating. “Ik krijg er mijn broer niet mee terug en ik vind dat de principes van rechtstaat haar werk moeten doen!” Ineens liep het gesprek leeg als een lekke ballon. Wat een moed van de broer en wat een enorme bijdrage aan het collectieve herstel na een afschuwelijke moord.

Onder slachtoffers ken ik een aantal mensen voor wie het licht nooit meer helemaal aangaat, die aangeven de rest van hun leven geen geluk meer te kunnen ervaren. Als ik naar mijn kinderen en kleinzoon kijk en me voorstel hoe ik zou reageren dan meen ik daar iets van te kunnen begrijpen.
Maar ik ken ook mensen die in staat zijn om ondanks een litteken dat altijd blijft weer geluk te ervaren met hun partner, kinderen, kleinkinderen en familie. Er kan een mens veel overkomen door ongevallen, ziekte en delicten: iedereen heeft zijn eigen verhaal en manier om met zijn of haar lot om te gaan. En niemand kan in de schoenen van een ander staan en precies weten wat de kwaliteit van leven is die een ander mens ervaart.

De dader-kant ken ik goed. Ik heb veertig jaar gewerkt in de forensisch psychiatrische klinieken en gevangenissen. Was bijna dertig jaar gevangenisdirecteur. Daders zijn bijna altijd ook slachtoffers. En ik bedoel dat niet als excuus maar als constatering: daderschap en slachtofferschap blijken heel dicht bij elkaar te liggen. En ik heb gezien dat een delict, hoe afschuwelijk ook, niet de persoon van de dader definieert: hij is veel meer dan zijn delict en vaak een mens als u en ik. Met dromen, liefde en goede bedoelingen en talenten waarmee hij of zij iets wil en kan betekenen voor anderen.
En tenslotte heb ik een aantal (levens)langgestraften ontmoet die “hersteld “waren. Die wonderwel verantwoordelijkheid namen voor het leed dat zij anderen hadden aangedaan. En ook het leed wat hen was aangedaan een plek hadden gegeven. Ik bedoel: iedereen is verantwoordelijk voor zijn daden, maar het is geen mythe dat iemand die als kind al wordt misbruikt, verwaarloosd en mishandeld een woede en onevenwichtigheid kan ontwikkelen die ooit terecht komt bij een later slachtoffer. Meestal iemand die op geen enkele manier schuldig is aan datgene wat de dader is overkomen. Maar zowel in de gevangenissen waar ik werkte als, bijvoorbeeld, op Death Row in Texas ben ik herstelde mensen tegengekomen die volstrekt geweldloos geworden zijn, geen gevaar meer vormen en nog steeds elke dag hun eigen slachtoffers betreuren. Iets dat hen overkomt op het moment dat zij het vreselijke verloop van de gebeurtenissen de plek geven die het verdient.

Over twee weken ga ik naar Texas en zal ik onder andere weer mijn vriend Harvey Earvin bezoeken die al 39 jaar op death row verblijft. Inmiddels is Harvey een totaal geweldloze oude, wijze man geworden. De kleindochter van zijn slachtoffer heeft hem gevraagd zichzelf te vergeven, omdat dat haar en haar familie zou helpen om dit drama achter zich te laten. En dat is iets waarvan Harvey zegt dat hem dat niet lukt. En terwijl hij mij dat vertelde stroomden de tranen over zijn wangen.

Dader, slachtoffer en nabestaande heeft meestal een netwerk van partners, kinderen, kleinkinderen, collega ’s en buurtgenoten. De manier waarop zij omgaan met hun herstel heeft grote impact op al die mensen in dat netwerk en vooral: volgende generaties. Daarom is elk stapje op weg naar herstel belangrijk en waardevol. Voor sommige nabestaanden helpt het om de dader te ontmoeten, antwoord te krijgen op vragen. Te weten “waarom en hoe en door wie”. Sommige nabestaanden hebben gesprekken met “hun” dader of komen in actie en gaan workshops doen in gevangenissen.

Een dader die zich kan rehabiliteren door in de gevangenis aan zichzelf te werken en iets te betekenen voor anderen werkt aan zijn herstel. Heel concreet: een levenslang gestrafte geeft in de PI Heerhugowaard leiding aan een tuinploeg die haar producten aan de voedselbank schenkt. Een vader die nooit een vader gekend heeft, die in de gevangenis zo hersteld is dat hij zijn eigen kinderen laat weten dat hij van hen houdt en binnen alle beperkingen oprecht probeert een vader voor hen te zijn: dat maakt verschil.

Herstel is een volstrekt individueel proces. en ook weer niet Herstellen doe je zelf, maar je kunt het niet alleen. Dat geldt voor alle betrokkenen bij het drama. De mate waarin je het onrecht een plek kan geven, de mate waarin je je opnieuw kunt openstellen voor positieve ervaringen is vaak een graadmeter voor herstel. En dat proces duurt een leven lang en is nooit helemaal klaar. En zal voor een aantal onhaalbaar blijken te zijn.
Ik wil daarbij het cruciale begrip “meerzijdige partijdigheid” als uitgangspunt noemen. Dat betekent dat je niet onpartijdig bent en voor niemand kiest. Je bent meerzijdig partijdig als je vindt dat herstel tussen mensen, bijvoorbeeld dader en slachtoffer, slechts plaats kan vinden als alle betrokken erkenning krijgen voor het onrecht dat hen is aangedaan en de persoon die ze zijn. Hetgeen overigens geen excuus vorm voor het onrecht dat zij anderen hebben aangedaan.

En hoe herstelt een mens? Hoe ontwikkelt hij zich en groeit en leert hij? Ik denk dat dat meestal gaat zoals bij u en mij en dat dat geldt voor zowel daders als slachtoffers. Op de eerste plaats is het van belang dat iemand de kans krijgt iets voor anderen te betekenen en zijn talenten in te zetten. Soms is behandeling nodig voor pathologie. Vaak helpt het als iemand ouder en wijzer wordt. En gebeurtenissen kunnen ook verandering “triggeren”: de geboorte van een kind, het overlijden van dierbaren zoals ouders. Sommigen worden gelovig.
Voor het personeel van de TBS en het gevangeniswezen geldt dat men niet, zoals nu, teveel moet voorschrijven “hoe” iemand moet veranderen. Volg het herstelproces van betrokkene: dat lukt niet of het lukt wel en als het wel lukt dan gaat het volgens diens individuele proces.
Hetzelfde geldt voor nabestaanden en slachtoffers. Ik las onlangs dat een van hen was uitgenodigd voor een gesprek met professionals. ‘Zoals wij gewend zijn zal er iemand van slachtofferhulp aanwezig zijn om u te ondersteunen” schreef de leidinggevende. Een slachtoffer of nabestaande is niet alleen slachtoffer of nabestaande maar nog veel meer. Het is een mens die zelf bepaalt hoe hij of zij met zaken om wil gaan en wat hij of zij daarbij nodig heeft.

En intussen is er een fundamentele vraag aan de orde. Blijven we in Nederland een onherroepelijke levenslange gevangenisstraf uitvoeren? Als een van de twee overgebleven landen in Europa? En willen we zoveel harder straffen dan onze eigen vaders en grootvaders dat deden? Want in de hele vorige eeuw zaten levenslang gestraften gemiddeld zeventien jaar in de gevangenis.

In een rechtstaat zijn een aantal vragen aan de orde: wanneer heeft het voortduren van detentie nog zin? In hoeverre wil je rekening houden met eventueel herstel/rehabilitatie van de dader? Is er nog sprake van de omstandigheden die hem tot zijn verschrikkelijke daad hebben gebracht? Is de dader na al die jaren wellicht een “ander mens” geworden?
En ook:
Wil je rechters en politici de macht gunnen om mensen, om wat voor reden dan ook, te vernietigen, zelfs als er geen sprake meer is van direct aantoonbaar gevaar, zoals in een oorlog of wanneer er geen reële kans is op recidive?

Mijn mening is dat sancties zoals de doodstraf of levenslang zonder kans op her-overweging genadeloos en inhumaan zijn. En getuigen van onvermogen en onwil om herstel mogelijk te maken na een verschrikkelijk delict. Met grote gevolgen, niet alleen voor de dader, maar ook voor zijn familie en kinderen, het personeel in de gevangenis en de samenleving als geheel.

En ik huiver van de populistische en gemakkelijke manier waarop de politiek over dit onderwerp spreekt. Niet alleen Bontes en de PVV (mevrouw Helder van de PVV vond ik zelfs bovengemiddeld beschaafd), maar ook de staatssecretaris.

In de VS, maar de laatste jaren ook hier, weten politici dat “tough on crime” electoraal interessant is. En het riskant is om niet genadeloos te zijn. Ik vind dat niet alleen opportunistisch (een dader heeft vaak de publieke opinie tegen zich), maar ook een bedreiging van de rechtstaat. Ik heb de woordvoerders van diverse grote partijen (zoals de VVD en het CDA) op een onsmakelijke manier op de onderbuik van het volk zien spelen. Met schaamte hoorde ik Van Toorenburg van het CDA zeggen dat ze ooit als oud-gevangenisdirecteur veel met daders had opgehad maar nu alleen nog maar aandacht wilde voor de slachtoffers. “Die daders hebben het goed in Nederland” .

Het gaat nog lang duren voordat er iets verandert. Ik betwijfel of het voorstel van Dijkhoff om enigszins tegemoet te komen aan dat “juridische gezeur” (ook wel Rechten van de Mens genoemd)in de praktijk zal gaan werken. En de wet die er moet komen laat misschien wel tien jaar op zich wachten zodat er niets verandert voor de huidige levenslang gestraften. Die het langste zullen zitten van alle levenslang gestraften in de geschiedenis en van het grootste deel van de levenslang gestraften in Europa.

Wat er volgens mij moet gebeuren?

Een gevangenisregime waarin langgestraften en levenslang gestraften vanaf het begin aan hun rehabilitatie en herstel kunnen werken in het belang van ons allemaal. Ik ken de groep waar we het over hebben als mijn broekzak en garandeer: een “zelfregulerend “ gevangenis-regiem is bij langgestraften is heel goed mogelijk. Ik heb dat in de praktijk uitgevoerd!
Rapporteer goed over deze groep en evalueer periodiek hoe het gaat en of bijstelling van het regiem of behandelplan nodig is.
Wees altijd uiterst transparant naar nabestaanden en slachtoffers over elke stap die je zet. Informeer hen. Informeer de samenleving periodiek.
Bied activiteiten aan, inclusief zoveel verlof-indiendat  ogelijk is- zodat zij na vijfentwintig jaar klaar kunnen zijn voor invrijheidstelling.  Zorg dat je  een goed beeld hebt van het herstel van de dader, zijn of haar gevaarlijkheid en de situatie van de direct betrokken slachtoffers en nabestaanden. Laat bij een gratieverzoek de rechter een afweging maken. Als invrijheidstelling niet kan vanwege de kans op recidive of omdat daarmee de belangen van slachtoffers en nabestaanden of de samenleving als geheel te zeer worden geschaad dan blijft betrokkene in de gevangenis en kan hij niet reïntegreren. Periodiek wordt opnieuw gekeken.
Als de rechter de afweging maakt dat dat wel kan dan zou dat eventueel tegen de wens van de nabestaanden en slachtoffers kunnen zijn. En dat is precies waarom het bij een onafhankelijke rechter moet liggen. Een politicus neigt ernaar om vooral te doen wat zijn kiezers willen. Wat niet wil zeggen dat dit altijd passend is in de rechtstaat. Ik heb dat donderdag weer een avond lang mogen observeren.

Frans Douw, consulent Herstel en Terugkeer.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s